Niš (lat. Naissus, grč. Ναϊσσός, tur. Niş) je najveći grad u jugoistočnoj Srbiji i sedište Nišavskog okruga.

U gradskom području Niša živi oko 290.000 ljudi, od toga preko 250.000 u samom gradu. Sa 250.518 stanovnika (popis 2002) treći je po veličini grad u Srbiji (bez Kosova i Metohije). Nalazi se oko 250 kilometara jugoistočno od Beograda na reci Nišavi. Grad Niš zauzima površinu od oko 597 km², uključujući Nišku Banju i 68 prigradskih naselja.

Kroz svoju dugu istoriju Niš se nalazio u sastavu mnogih carstava i država, igrajući ulogu administrativnog, vojnog i trgovinskog centra i važne saobraćajne veze na rimskom putu Vija militaris, kasnije zvanim Carski drum, koji je spajao Evropu i Malu Aziju.

Bio je rodno mesto cara Konstantina Velikog, kao i careva Konstancija II i Justina I. Sam položaj Niša učinio ga je strateški važnim i time primamljivim gradom za mnoge osvajače.

Niš se nalazio pod vlašću Dardanaca, Tračana, Ilira, Kelta, Grka, Rimljana, Huna, Avara, zatim Bugara, Srba, Vizantinaca i Osmanlija.

Godine 1878. ponovo je ušao u sastav Srbije, bivajući još pod okupacijom u toku Prvog i Drugog svetskog rata. Uticaj različitih naroda koji su vladali Nišom primećuje se u kulturnom nasleđu grada, pre svega u njegovoj arhitektonskoj raznovrsnosti.

Kod Niša se račvaju najvažnije komunikacije jugoistočne Evrope, ka Turskoj i Grčkoj, a poseduje međunarodni aerodrom Konstantin Veliki, koji nosi međunarodnu oznaku INI.

Danas je važan privredni, univerzitetski, kulturni i politički centar Srbije.

Niški univerzitet, osnovan 1965. godine, ima 13 fakulteta i oko 30.000 studenata.

Niš je, takođe, sedište Niške eparhije Srpske pravoslavne crkve.

Grad Niš je od 2004. administrativno podeljen na pet gradskih opština, a aktuelni gradonačelnik je Miloš Simonović.

Ime grada Niša, koji spada u najstarije gradove na Balkanu, zapisano je mnogo puta u staroj i novijoj istoriji. O nastanku Niša postoji predanje da ga je sagradio kraljević Niša kamenom sa obližnje humske čuke.

Niš su, kao grad, oformili Kelti u 3. veku pre nove ere, a grad je ime dobio po reci Nišavi (Naissa) koju su keltski prastanovnici zvali „Vilina reka“ (Navissos).

Svaki osvajač je davao svoju verziju imena gradu, ali su sva ona dosta slična; rimski Naissus, vizantijski Ναισσός, slovenski Niš, turski Niş, nemački Nissa.

Niš je treći po veličini grad u Srbiji (bez teritorije Kosova i Metohije). Grad je sedište Nišavskog okruga.

Nalazi se u Niškoj kotlini blizu ušća Nišave u Južnu Moravu. Putevi koji vode na jug dolinom Morave se kod Niša račvaju ka jugu prema Solunu i Atini odnosno na istok ka Sofiji i Istambulu.

Najviša tačka gradske teritorije je Sokolov kamen (1.523 metara) na Suvoj planini, a najniža (173 metra) kod mesta Trupale, odnosno ušća reke Nišava.

Područje grada zahvata površinu od 596,71km², na kome se nalazi Niš, Niška Banja i 68 prigradskih i seoskih naselja.

Niš i šira okolina imaju umereno-kontinentalnu klimu. Srednja godišnja temperatura je 11,2°C.

Najtopliji mesec je jul sa prosečnom temperaturom od 21,2°C, a najhladniji januar sa srednjom temperaturom od 0,2 °C.

Na osnovu arheoloških iskopavanja može se zaključiti da je teriotorija na kojoj se danas nalazi grad Niš bila naseljena ljudskim zajednicama još od perioda srednjeg paleolita (100.000-30.000 god. p. n. e.).

Ostaci iz paleolita, nađeni na lokalitetu Kremenac, čuvaju se u arheološkoj zbirci Narodnog muzeja u Nišu.

Iz perioda bronzanog doba pronađeni se grobnice u Medoševcu i veliko naselje, koje se nalazi pored antičkog nalazišta Medijana.

Prema najčešće navođenoj tezi o etimološkom poreklu imena grada, Niš su imenovali Kelti sa značenjem Vilin grad.

Naisos je bio grčka kolonija. Niš jedno od mogućih mesta na kojima se nalazila grčka mitološka Nisa, naseljena nimfama, gde je Dionis odrastao i po kojoj je dobio ime.

U vreme Rimskog carstva grad ima ime Naissus, što je romanizovani naziv grčkog imena Naissos.

Rimljani su osvajili Niš u toku Dardanijskih ratova u 1. veku pre nove ere i grad se razvija kao strateška raskrsnica, vojni i trgovinski centar u provinciji Gornjoj Meziji. U 2. veku nove ere Niš je bio već dovoljno poznat grad da ga Ptolomej u svojoj „Geografiji“ pominje kao jedan od četiri najveća grada Dardanije.

Septembra, 268. godine rimska vojska predvođena carom Galijenom, i dvojicom budućih careva: glavnim komandantom Markom Aurelijem Klaudijem i komandantom konjice Aurelijanom sukobila se sa Gotima kod Niša u najkrvavijem okršaju 3 veka, poznatom pod imenom bitka kod Naisusa.

Tom prilikom pobijeno je između 30.000 i 50.000 Gota. Bitka kod Naisusa obezbedila je postojanje Zapadnom carstvu još dva naredna veka.

U Nišu je 27. februara 272, rođen sin vojnog komandanta Konstancija Hlora i krčmareve kćerke Flavije Julije Helene, budući car Konstantin Veliki. U rodnom gradu car Konstantin I sagradio je carsku vilu Medijana, koja je danas važno arheološko nalazište. Mozaički podovi i drugi ostaci carskog luksuza čuvaju su u muzeju na Medijani. Aristokratske vile su smeštene u okolini carske palate.

Godine 284, kada je car Dioklecijan odvojio Dardaniju od Gornje Mezije i učionio je zasebnom oblašću, grad Niš je postao glavni grad ove rimske provincije.

U toku 4. veka osniva se eparhija u Nišu, čime Niš postaje i jedan od važnih religijskih centara. Bazilika iz 4. veka u Nišu je jedna od najstarijih hrišćanskih spomenika u svetu.

Odličan strateški položaj i bogatstvo Niša učinili su ga čestom metom napada mnogih naroda.

Iako je car Julijan Apostata ojačao zidove oko Niša kako bi ga učinio neosvojivim, Niš je često osvajan, spaljivan i razara. Najpre ga osvaja Atila uz silovit napad. Tom prilikom Huni su masakrirali stanovništvo grada. Godinama kasnije su obale reke bile još uvek pokrivene ljudskim kostima, kao ostacima hunskog razaranja. Još 448. Prisk je opisao Niš kao grad koji deluje napušteno, sa par bolesnih osoba koje leže po crkvama i obalama reke punim ljudskih kostiju. Delimično obnovljen grad ponovo ruše varvari 480. godine.

Kasnije je vizantijski car Justinijan I pokušao da obnovi Niš, ali grad nikada nije povratio svoj urbani sjaj iz 4. veka.

Prve seobe Slovena i Avara odigrale su se u drugoj polovini 6. veka. Tokom 6. i 7. veka slovenska plemena su 8 puta pokušala da zauzmu Niš. U poslednjem napadu 615. godine napadači su zauzeli grad i većina romanskog stanovništva je pobegla ili nestala, ali su mali tragovi ostali u lokalnom vlaškom stanovništvu.

U 9. veku bugarski car Simeon je postao gospodar Niša, ali je Vizantija je povratila grad za vreme vladavine Vasilija II.

Godine 1072. ugarska vojska je dolinom Morave prodrla sve do Niša, ali je vizantijska vlast iste godine ponovo uspostavljena. Stanovništvo Niša je 3. jula 1096. godine, porazilo vojsku krstaša-seljaka.

Sredinom 12. veka, vizantijski car Manojlo I Komnin ga je koristio kao bazu za svoje ratove sa Mađarima i dodatno ga utvrdio. U njemu se Manojlo dva puta sastao sa raškim velikim županom Stefanom Nemanjom, međutim za vreme vladavine Andronika I osvajio ga je ugarski kralj Bela III, da bi ga već 1185. osvojio Stefan Nemanja. On je 27. jula 1189. u Nišu dočekao svetog rimskog cara Fridriha Barbarosu na njegovom pohodu ka Svetoj zemlji, tokom Trećeg krstaškog rata, predlažući mu zajednički napad na Vizantiju. Međutim, grad je 1190. ponovo pao u vizantijske ruke nakon Nemanjinom poraza u bici na Moravi, a Srbi su ga osvojili tek 1331. godine, nakon pobede nad Bugarima kod Velbužda. Osmanlije ga osvajaju 1386. godine, nakon poraza od snaga kneza Lazara, u bici kod Pločnika.

Godine 1443. Niš se ponovo našao u rukama Srba, a Đurađ Branković ga je predao Đorđetu Mrnjavčeviću. Hrišćanske vojske predvođene ugarskim vojskovođom Janoš Hunjadijem zajedno sa srpskom despotom Đurađ Brankovićem pobedili su Turke i potisnuli ih do Sofije u tzv. Dugoj vojni. Važna bitka odigrala se kod Niša, koji je ostao slobodan grad još skoro godinu dana posle toga.

Niš je ponovo pao pod otomansku vlast 1448. godine i ostao u Osmanlijskom carstvu narednih 245 godina. U ovom periodu Niš je bio jedno od sedišta turske vojne i civilne vlasti. Niška tvrđava, koja je tada sagrađena, i dalje predstvalja jednu od najlepših i najbolje sačuvanih građevina takve vrste na Balkanu. Staro utvrđenje je sagrađeno u prvim dekadama 18. veka (1719-1723). Podignuto je na mestu starijih tvrđava iz rimskog, vizantijskih i srednjovekovnog perioda. Tvrđava ima višeugaonu osnovu, osam terasa i četiri masivnih kapija. Prostire se na površini od 22 ha i opasana je zidinama dugim 2.100 m, 8 m visokim i 3 m debelim u proseku. Sa spoljne strane tvrđava je bila opasana širokim šančevima, od kojih je severni i danas sačuvan. Pored masivnih zidina, dobro očuvane su i južna Stambol-kapija i severna Beogradska kapija, dok su severna Vidin-kapija i jugoistočna Jagodin-kapija tek delimično očuvane.

Godine 1737. Niš je okupiran od austrijske vojske. Turci su predali grad bez borbe, ali su se iste godine, takođe bez borbe, vratili u Niš.

U toku Prvog srpskog ustanka ustanička vojska se našla pred Nišom tek 1809. godine, krećući se ka Kosovu. Karađorđe je predlagao da se na Niš krene celokupnom vojskom, ali su ostali vojskovođe tražili da se Niš napadne sa četiri fronta, kako je na kraju i bilo urađeno. Ukupno 16000 srpskih ustanika je stiglo do Niša 27. aprila 1809. predvođeni Milojem Petrovićem. Izgradili su šest šančeva: prvi i najveći bio je na Čegru pod komandom vojvode Stevana Sinđelića. Drugi je bio u Gornjem Matejevcu, u bilizini Latinske crkve, sa Petrom Dobrnjcem, treći je severozapadno od Kamenice sa vojvodom Ilijom Barjaktarevićem, četvrti u Kamenici sa komandantom Milojem Petrovićem, peti je bio iznad Kamenice sa vojvodom Pauljom Matejićem i šestu u Donjem Matejevcu. Predlog Miloja Petrovića da se Niš odmah napadne nije bio prihvaćen, već se želelo da se grad drži u blokadi. Turska vojska je dobila pojačanje od 20.000 vojnika iz Jedrena, Soluna, Vranja i Leskovca.

Turci su 31. maja 1809. godine napali Sinđelićev šanac na Čegru, a bitka se vodila ceo dan. Kako je nadmoć Turaka postajala očevidnija, a pomoć iz ostalih šančeva nije stizala, Stevan Sinđelić je pri naletu Turaka u šanac, pucao u magacin sa municijom i razneo oko 3.000 Srba i daleko više Turaka.

Posle bitke na Čegru izgrađena je kula na putu za Carigrad, krajem leta 1809. godine. Kula je izgrađena po nalogu Huršid-paše, tadašnjeg zapovednika Niša, od glava srpskih vojnika poginulih na Čegru, po čemu je jedinstvena u svetu. U Ćele-kulu su uzidane 952 lobanje srpskih vojnika kao opomena srpskom narodu. Nad kulom je 1892. podignuta kapela koja danas čuva 58 preostalih lobanja.

Borbe za oslobođenje Niša počinju 29. decembra 1877. godine, a knez Milan je ušao u njega 11. januara 1878. godine. Na Berlinskom kongresu potvrđeno je da Niš ulazi u sastav Srbije. U to vreme u gradu je često zasedala skupština. Prvo zasedanje Narodne skupštine Srbije desilo se u zgradi osnovne škole iza Saborne crkve, 23. novembra 1878. godine.

Niš je 1884. godine spojen prugom sa Beogradom i dalje sa Evropom.

Pred početak Prvog svetskog rata 1914. godine u Niš prelazi Vlada i Narodna skupština, a grad postaje ratna prestonica kraljevine Srbije. Iste godine, 7. decembra u Narodna skupština je na zasedanju u Nišu donela tzv. Nišku deklaraciju o ujedinjenju Srba, Hrvata i Slovenaca.

Zgrada Banovine (danas pripada Univerzitetu) i spomen-kapela posvećana žrtvama bombardovanja 1999.Oktobra 1915. Niš su okupirali Bugari, a oslobodile su ga 12. oktobra 1918. godine snage Prve srpske armije na čelu sa vojvodom Petrom Bojovićem.

U Drugom svetskom ratu okupacija Niša traje od 1941. do 1944. godine. Na početku okupacije u Nišu je otvoren prvi nacistički koncentracioni logor u Jugoslaviji, iz koga je oko 12.000 logoraša odvedeno i streljano na Bubnju. Godine 1942, 12. februara odigralo se masovno begstvo iz logora, događaj poznat pod nazivom proboj logora na Crvenom Krstu. Tom prilikom je oko 100 ljudi pobeglo. O ovom događaju snimljen je film Lager Niš iz 1987. godine, u režiji Miomira Stamenkovića. Dana 14. oktobra 1944. Niš je oslobođen od Nemaca.

U prvoj polovini devedesetih XX veka Niš važio za jako uporište SPS-a. 1996. godine u Nišu pobedu odnela Koalicija Zajedno, a gradonačelnik je postao Zoran Živković, kasnije i premijer Srbije.

U toku bombardovanja 1999. godine Niš je bio česta meta napada, kada su uništena industrijska postrojenja i aerodrom, a dejstvovano je i po kasarni „Stevan Sinđelić“ i obdaništu. NATO avijacija je u sred dana, u petak 7. maja dejstvovala kasetnim bombama po autobuskoj stanici i glavnoj pijaci, nedaleko od tvrđave. Tom prilikom je poginulo 15 civila, među kojima su bili ljudi svih starosnih doba, uključujući i jednu trudnicu. Tokom samog bombardovanja, stradalo je 25 civila sa područija grada Niša, a od zaostalih kasetnih bombi nastradalo je više osoba i posle prestanka bombardovanja.

Privreda

Pre Drugog svetskog rata začela se gradska privreda kroz razvoj: tekstilne, mašinske i duvanske industrije. Procvat niške privrede se zbio u periodu 1960—1990. godine. U to vreme su se razvili kao ekonomski giganti: Elektronska industrija Niš, Duvanska industrija Niš, Mašinska industrija Niš, Niteks, Vulkan, Niška pivara, Niška banka, Nišpromet i Angropromet.

Posle 1990. počinje stagnacija niške privrede, a njen spori oporavak počinje od 2000. Na području grada posluje oko 5.000 preduzeća različitog oblika svojine i to: 3,4% društvenih, 1,4% mešovitih, 0,1% državnih, 1,4% zadružnih i 93,7% privatnih preduzeća.

Pregled preduzeća po veličini: 0,9% velikih, 1,9% srednjih i 97,2% malih preduzeća.
Pregled preduzeća po delatnostima: trgovina 30,9 %, industrija 29,2 %.
Na teritoriji grada posluje i 6.033 radnji od čega su 333 sa sedištem na teritoriji druge opštine.

Najveće učešće pojedinih grana u strukturi proizvodnje: proizvodnja i prerada duvana (43,1%), proizvodnja elektro-mašina i aparata (14,7%), metalo-prerađivačka delatnost (6,64%), proizvodnja gotovih tekstilnih proizvoda (5%) i prerada kaučuka (4,4%).
Najniže učešće u ukupnoj proizvodnji imaju grane: proizvodnja finalnih proizvoda od drveta (0,1%), proizvodnja i prerada industrijskog otpada (0,2%) i proizvodnja građevinskog materijala (0,7%).

Turizam

Značajni turistički objekti u Nišu i okolini:

Niška Banja
Niška tvrđava
Čair - park sa bazenom i sportskim terenima
Medijana - arheološko nalazište iz rimskog doba
Suva Planina
Kamenički Vis - izletište i skijalište blizu Niša
Sićevačka klisura
Oblačinsko jezero
Logor Crveni Krst
Bubanj - spomen park streljanim građanima u Drugom svetskom ratu
Spomenik Ćele kula
Spomenik Čegar

Saobraćaj

Geografski , Niš se nalazi na raskrsnici najvažnijih balkanskih saobraćajnica. Pored Niša prolazi evropski magistralni put E75, koji vodi sa severa iz pravca Beograda, i nastavlja na jug prema Solunu i Atini. Druga važna magistrala je put E80, koji od Jadranskog mora i Prištine vodi prema Dimitrovgradu, Sofiji, Istambulu i dalje ka Bliskom istoku. U Nišu se odvaja i put ka severozapadu (E771), prema Zaječaru, Kladovu i Temišvaru.

U narednih par godina se očekuje izgradnja autoputeva na potezima Niška Banja-Dimitrovgrad-bugarska granica i Leskovac-Vranje-makedonska granica.

Niški gradski prevoz ima 13 linija.

Pored drumskih veza, Niš je čvorište železničkih pruga koje idu ka Beogradu, Skoplju i Solunu. Međunarodni aerodrom Konstantin Veliki (oznaka INI) se nalazi 4 km od centra grada. Sa njega saobraćaju redovni letovi za Cirih, i sezonski letovi za Tivat i London (preko Sofije).

Obrazovanje

Prva svetovna osnovna škola osnovana je 1830. godine na insistiranje niških trgovaca i zanatlija kod kneza Miloša da omogući nastavu na srpskom jeziku. Pre toga u Nišu su jedino popovi i kaluđeri obrazovali decu spremajući ih za sveštenićki poziv, a bogatiji građani su mogli da šalju svoju decu u grčke škole.

Godine 1830. knez Miloš u Niš šalje svog pisara Spiridona Jovanovića, koji organizuje svetovnu nastavu na srpskom jeziku, uprkos protivljenju sveštenika u Nišu. Kako se broj učenika povećavao, Spiridon Jovanović je odabrao svog najtalentovanijeg učenika Atanasija-Tasu Petrovića i proizveo ga u učitelja, sa njegovih svega 17 godina. Zajedno sa „učitelj-Tasom“ u opismenjavanju radi i Anastasija Dimitrijević, prva učiteljica prve mešovite škole u Nišu, osnovane već 1845., takođe pored Saborne crkve.

Ipak, zaoštravanjem odnosa između Turske i Kneževine Srbije otežava se položaj učitelja i učiteljica u Nišu. Obnavlaja se naredba da se u Niš ne mogu dovoditi učitelji i učiteljice iz Srbije. Godine 1861. u školskoj zgradi podmetnut je požar i zgrada izgara do temelja. Nova zgrada sazidana je 1863/4. godine na mestu stare i nazvana je „Muška narodna škola“.

Prva niška gimnazija osniva se nepunu godinu po oslobođenju Niša od Turaka, 27. septembra 1878. godine, po ukazu kneza Milana Obrenovića. Gimnazija počinje sa radom 20. novembra 1878. godine, sa ukupno 48 učenika.

Učiteljska škola u Nišu se osniva 1882, a 1894. i viša devojačka škola. Prvi fakulteti u Nišu počinju da se otvaraju 1960. godine pri Beogradskom univerzitetu, a Univerzitet u Nišu se osniva 1965. godine, 15. juna. Univerzitet u Nišu danas ima 13 fakulteta, od kojih se dva nalaze van Niša.

Oko 40.000 učenika pohađa 35 osnovnih i 19 niških srednjih škola, dok preko 28.000 studenata pohađa 13 fakulteta Univerziteta u Nišu. Niški univerzitet se sastoji iz sledećih fakulteta:

Tehnološki fakultet
Građevinsko - arhitektonski fakultet
Ekonomski fakultet
Elektronski fakultet
Mašinski fakultet
Medicinski fakultet
Pravni fakultet
Prirodno - matematički fakultet
Učiteljski fakultet
Fakultet zaštite na radu
Fakultet umetnosti
Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja
Filozofski fakultet
Pored fakulteta iz sastava Niškog univerziteta u Nišu postoje isturena odeljenja viših škola i fakulteta iz drugih gradova.

Demografija

Prema popisu iz 2002. u Nišu živi 250.518 stanovnika (prema popisu iz 1991. bilo je 175.391 stanovnika). Statistički godišnjak 2007. Republičkog zavoda za statistiku beleži 254.164. stanovnika.

U naselju Niš živi 140377 punoletnih stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 39,4 godina (38,6 kod muškaraca i 40,2 kod žena). U naselju ima 60753 domaćinstva, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,85.

Ovo naselje je velikim delom naseljeno Srbima (prema popisu iz 2002. godine).

Kultura

Niš je najznačajniji kulturni centar jugoistočne Srbije. U gradu postoji Narodno pozorište, osnovano 1887, koje je jedno od najstarijih u zemlji, kao i simfonijski orkestar. U gradu se tokom cele godine održavaju kulturne manifestacije, poput: Filmskog festivala, džez festivala Nišvil, muzičkog festivala Nisomnija, sajma knjiga u Nišu, međunarodnog festivala amaterskih horova „Horske svečanosti“ i drugih.

Izdavanjem knjiga bave se: Niški kulturni centar, Studentski kulturni centar, IP Zograf, Prosveta i.t.d. Najznačajnije biblioteke su Narodna biblioteka i Univerzitetska biblioteka.

Pored biblioteka i muzeja, ostale institucije kulture u Nišu su: Pozorište lutaka, Istorijski arhiv, Niški kulturni centar, Studentski kulturni centar, akademski list „Presing“, internet portal NišKafe.

Muzeji

Narodni muzej u Nišu je osnovan 1933. i danas poseduje oko 40.000 eksponata; značajne su arheološke kolekcije iz praistorije i rimski predmeti iz Medijane; u muzeju su predstavljeni i eksponati iz Srednjeg veka i novijeg doba. U okviru muzeja se može posetiti kolekcija predmeta vezanih za život i delo pisca Stevana Sremca i pesnika Branka Miljkovića. Maja 2007, Narodni muzej u Nišu je po prvi put učestvovao u međunarodnoj manifestaciji Noć muzeja.

Ostali istorijski muzeji su: arheološko nalazište Medijana, brdo Čegar i Ćele kula. Nekadašnji Koncentracioni logor Crveni Krst danas ima memorijalnu postavku.

Grad Niš ima i Galeriju savremene umetnosti

U obližnjem Sićevu postoji najstarija likovna kolonija u zemlji - Međunarodna likovna kolonija „Sićevo“, i književna kolonija „Sićevo“.

Sport

U gradu postoji preko 40 sportskih klubova koji okupljaju veliki broj profesionalaca i entuzijasta. Najpoznatiji sportski klubovi su fudbalski klub Radnički i rukometni klubovi RK Železničar i ŽRK Naisa.

Arhitektura

Spomenik Stevanu Sremcu, lovcu Kalči i Kalčinom psu ČapiViše puta uništavan u ratu, grad Niš ipak ima sačuvanih istorijskih ulica i građevina. Arhitektura iz doba Osmanskog carstva je reprezentovana u gradskoj tvrđavi, sagrađenoj u periodu 1719-1723; u njenoj unutrašnjosti postoje još starije građevine, poput hamama iz XV veka, koji je danas pretvoren u restoran[13], i Balibegove džamije, iz perioda 1521-1523, u kojoj je umetnička galerija[14]. Iz otomanskog perioda su i Kanzandžijsko sokače, gde su mnoge kuće iz XVIII veka[15], kuća porodice Stambolija (izgradnja započeta 1875) karakteristična po balkanskom stilu[16].

Kraj 19. i početak 20. veka označio je naglu promenu u arhitekturi, u dobu mlade srpske države. Ovaj period je karakterističan po prodoru zapadnih principa u građevinarstvu, stilovima neoklasike i neobaroka, ponekad izmešanim u istoj građevini. S kraja 19. veka potiče zgrada Banovine, izgrađena 1886, u kojoj se danas nalazi univerzitet i zgrada Narodnog muzeja sagrađena 1894. Arhitekura prve polovine 20. veka nastavila je u istom arhitektonskom maniru, sa administrativnim građevinama poput Gradske skupštine, sagrađene u periodu 1924-1926. Stil art deko je korišćen u dekoraciji zgrade Centralne pošte, kao i na fasadama nekih vila, poput one trgovca Andona Andonovića, iz 1930.

Grad Niš ima malo homogenih gradskih četvrti. Tendencija je bila da se moderne zgrade podižu uz one iz prethodnih doba. Takav je slučaj sa Trgom oslobođenja, gde su poslovno-trgovinske zgrade od betona, stakla i gvožđa isprepletene sa starim gradskim tkivom. Primeri za to su „Dušanov bazar“ u Dušanovoj ulici i trgovinski centar „Kalča“.

Van centra grada su izgrađene moderne četvrti u stilu industrijske arhitekture sa kraja XX veka.

Crkve i manastiri

Grad Niš ima više crkava integrisanih u svoj arhitektonski plan. Među njima se ističu: crkva Svetog Nikole[17], Saborni hram, crkva Svetog Pantelejmona. U selu Gornji Matejevac, kod Niša, nalazi se Latinska crkva iz XVII veka. U okolini grada se nalaze brojni srpski pravoslavni manastiri.